Podsłuchujemy internetowy głuchy telefon: listy łańcuszki, miejskie legendy, pogłoski, mistyfikacje, faktoidy, owcze pędy i koty w butelkach.

Na początku 2010 r. pewną popularność w polskim internecie zyskał brytyjski krótkometrażowy film pt. „Bitch” [2]. Oto esencja fabuły: młody mężczyzna stoi w kolejce w supermarkecie z jakimiś drobiazgami, przed nim — starsza kobieta z wózkiem zakupów. Starsza pani przygląda się mężczyźnie i nagle stwierdza, że wygląda on zupełnie jak jej zmarły syn. Kobieta opowiada, jak brakuje jej syna, bardzo prosi mężczyznę, żeby powiedział „Pa, mamo”, gdy będzie odchodziła od kasy. Mężczyzna okazuje dobre serce i tak robi. Chwilę potem kasjerka podlicza zakupy i podaje mężczyźnie dużą kwotę pieniędzy. Mężczyzna protestuje (jest to o wiele więcej niż są warte jego drobne zakupy). „Doliczyłam zakupy pana matki” — stwierdza kasjerka. „Przyszywany” syn padł ofiarą oszustki!

Twórcy filmu nie wymyślili tej historii, jest to dobrze znana w krajach anglosaskich legenda miejska [2] [3], krążąca przynajmniej od lat 80. ubiegłego wieku [4]. Mam sygnały, że i w naszym kraju ta fabuła była opowiadana jako legenda miejska (ofiarą oszustki pada „znajomy znajomego”). Ciekawe, czy historia była w ustnym obiegu w Polsce już przed 2010 r. (notabene pojawiła się też w polskim tłumaczeniu książki Marka Barbera o legendach miejskich [5]) czy to dopiero ten film z YouTube'a zainspirował opowiadaczy. (Jeszcze ciekawostka: według serwisu YouTube, w styczniu 2010 r. film był najpopularniejszy w Polsce i w... Niemczech).

Ciekawe, że nie jest to jedyny przykład związków między filmem krótkometrażowym a legendami miejskimi: dobrze znana w Polsce opowieść o Murzynie zjadającym bilet została opowiedziana w niemieckim, oskarowym zresztą, filmie krótkometrażowym.

jak to drzewiej bywało…

Motyw tarapatów, do jakich prowadzi „przyszywanie” sobie mamy, został też wykorzystany w dziewiętnastowiecznej galicyjskiej facecji. Dawna opowieść, przyznaję, ma poza tym niewiele wspólnego z filmem z YouTube'a, ze względu na jej zgrabność, warto ją jednak tutaj przytoczyć:

Razu pewnego przyszła baba skarżyć na swego syna, że jej nie słucha, że teraz, uderzywszy nawet, uciekł z domu. Pan Turkuł wysłuchawszy skargi zawołał: — Za tydzień przyprowadzisz mi syna, a jak go nie przyprowadzisz, to trzydzieści rózeg weźmiesz, a teraz precz mi stąd, babo! — Biedna matka kręciła się i żałowała tego, że chodziła skarżyć na syna, poty śmiertelne na nią występowały, gdyż syna jak nie było, tak nie było. Na szczęście zjawiła się banda Cyganów i rozbiła swoje szatra koło Zastawny. Idzie tedy baba do Cyganów, czy nie poradziliby oni co w tej przygodzie.

Zaraz na samym wstępie wpadł jej w oczy Cygańczuk młody. Nuż tedy do niego: — Czy ne buw by ty moim synom? — Czomu ni! — odpowiada Cygańczuk. Bierze go tedy do domu, myje, czesze, ubera w czysto w nową świtę i prowadzi do dworu.

Stał wtedy na garnku pan Turkuł, baba mu się kłania i powiada, że przyprowadziła według rozkazu swego syna. — Aha! — zawołał Turkuł — hej kozacy, połóżcie no tego poganina! — Cygańcio dorozumiał się, o co rzecz idzie, i zawołał: — Ta bo sese ne moja mama! — Patrzcie! szelma — odezwał się Turkuł — rodzonej matki się zapiera, a bijce dobrze!

Po tej najniesprawiedliwszej egzekucji powiada Turkuł: — Teraz za karę weźmiesz matkę na plecy i przez całą wieś będziesz wołał, że to twoja matka. Bierze Cygańczuk babę na plecy i woła przez całą wieś: — Sese moja mama! — Nareszcie przychodzi przez tabor Cyganów, a matka jego rodzona wybiega za nim, wołając: — Synu, a ty szczo nesesz? — Mamu — odpowiada Cygańcio. — Sese ne twoja mama, ja twoja mama! — Aha! idy do Zastawny, tam skaży, że ty m oja mama. Teper to moja mama. [6]

przypisy

[1] http://www.youtube.com/watch?v=nUBcXtIDXro

[2] Jan Harold Brunvand, Encyclopedia of Urban Legends, hasło The Grocery Scam, W.W. Norton & Company, New York, London, 2002, s. 181

[3] Jan Harold Brunvand, Too Good to Be True. The Colossal Book of Urban Legends, W.W. Norton & Company, New York, London, 2001, s. 311-312

[4] Barbara Mikkelson, Checkout Rout, Snopes.com, 27 grudnia 2004, http://www.snopes.com/embarrass/dupe/checkout.asp data dostępu: 31 stycznia 2010

[5] Mark Barber, Legendy miejskie, tłum. Katarzyna Berger-Kuźniar, Piotr Błoch, Wydawnictwo RM, 2007, s. 83-84

[6] S. Barącz, Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieśni na Rusi, Lwów, 1886, s. 225-226, za: Julian Krzyżanowski, Mądrej głowie dość dwie słowie, PIW, Warszawa, 1994, t. 1, s. 122