Podsłuchujemy internetowy głuchy telefon: listy łańcuszki, miejskie legendy, pogłoski, mistyfikacje, faktoidy, owcze pędy i koty w butelkach.

Ci, których dzieciństwo przypadło na przełom lat 80. i 90. ubiegłego stulecia, pamiętają pewnie szał kolekcjonowania obrazków samochodów z gumy do żucia Turbo. Był to jeden z popularniejszych dziecięcych — czy raczej chłopięcych — „szałów” tamtych lat. Sam byłem już na to za stary (miałem kilkanaście lat), ale, pamiętam, moi młodsi koledzy zajmowali się tym namiętnie.

Wszyscy, którzy kojarzą gumę Turbo, na pewno słyszeli pogłoskę o jej rzekomej rakotwórczości. W pewnym momencie (trudno to teraz umocować w czasie) pogłoska ta bardzo się rozpowszechniła, na tyle, że stała się swego rodzaju powiedzonkiem, utartym zwrotem przez wszystkich powtarzanym.

Nawet dzisiaj można odnaleźć w internecie dziesiątki wspominkowych nawiązań do rakotwórczej pogłoski:

Co do gum Turbo [...] nigdy nie zapomnę, jak w V kl. bodajże kolega z treningów jakiś taki przygaszony chodził i my się go pytamy: "- Jasiu, co Ci?" A Jasio na to: "- Umrę na raka, tyle tych gum Turbo zeżarłem". Bo się okazało (tzn. takie słuchy chodziły), że Turbo miały być rakotwórcze. [1]

Pamiętam, jak sama popadłam w psychozę. Nie wygenerowały jej mało atrakcyjne wówczas media, tylko informacja przekazywana z ust do ust. Mrożąca krew w żyłach wiadomość mówiła, że guma Turbo jest rakotwórcza. Blady strach padł na konsumentów tej gumy. Wyrzuciłam cały zapas, zostawiając tylko obrazki, które mimo szokującej informacji nadal miały dużą wartość rynkową. O tym, ile kto Turbo wyżuł dyskutowało się. Psychoza objęła również świat dorosłych, którzy dawali już tylko na Donalda. [2]

Niektórzy twierdzą, że rzekoma „rakotwórczość” doprowadziła do upadku gumy Turbo:

[...] Karierę gum [Turbo] zakończyła plotka, według której gumy Turbo miałyby być rakotwórcze. [3]

Niestety potem okazało sie ze [gumy Turbo] są rakotwórcze i przestali je produkowac:/ [4]

Trudno dzisiaj powiedzieć, czy rzeczywiście „rakotwórcza” pogłoska zakończyła popularność gumy Turbo w Polsce, czy po prostu szał na gumę Turbo wygasł w sposób naturalny, gdy — jak to zwykle bywa — następne pokolenie dzieciarni obrało sobie coś tam innego za obiekt fascynacji.

Trzeba od razu stwierdzić, że twierdzenie o tym, że zaprzestano produkować gumę Turbo w związku z jej rzekomą rakotwórczością, jest na pewno fałszywe. Gumę Turbo produkowano długo po tym, jak w Polsce triumfy święciły plotka o jej rakotwórczości (może nawet Turbo jest produkowana do tej pory?). Na stronie tureckiej firmy spożywczej Kent, guma Turbo widnieje jako część katalogu wytwarzanych produktów [5]. Na allegro.pl można kupić gumę Turbo wyprodukowaną — jeśli wierzyć zdjęciom zamieszczonym przez sprzedającego — w listopadzie 2007 (data przydatności do spożycia: listopad 2009) [6]. A zatem nie jest prawdą, jakoby kilkanaście lat temu zaprzestano produkcji gumy Turbo ze względu na jej rakotwórczość... bo nie zaprzestano jej produkcji!

nie tylko Turbo

Czy Turbo była jedyną gumą, której przylepiono rakotwórczą łatkę? Chyba nie. Jak komentuje na atrapie.net najata (przy opisie łańcuszka o rzekomej rakotwórczości antyperspirantów):

Z tego, co pamiętam, to [rakotwórczość] dotyczyło na pewno Hubby-Bubby, a czy Donalda też, tego już nie wiem. [...] [7]

Można znaleźć w internecie i inne wypowiedzi na ten temat:

Kiedyś pani się w radio spytała jakie są nasze marzenia – to zaraz im list napisałam...bo któżby marzeń nie miał...

[...]

- Gumy: rakotwórcze Turbo i Hubba - Bubba, Donald, Dynastia [8]

Wygląda na to, że właśnie Hubbie Bubbie należy się srebrny medal w rakotwórczości. Liczba wzmianek o kancerogenności tej gumy jest zdecydowanie mniejsza niż w przypadku Turbo, ale kilkanaście można znaleźć, np.:

Objadałem się "hubba bubbą" (mnóstwo smaków), oczywiście do czasu kiedy ktoś stwierdził że są rakotwórcze. [9]

Jak już wspominałam, blog straszy zielenią jabłkowej gumy Hubba Bubba, która podobno była rakotwórcza [...] [10]

W jakimś stopniu pogłoska przypisuje rakotwórczość w ogóle gumom do żucia:

Nie, nie i jeszcze raz nie gumom!

Dosyć niedawno wykryto w gumach składnik rakotwórczy i przez to żadnej gumy do żucia nie wezmę do ust. przestawiłam się na Mentosy. ;d [11]

rakotwórcze lata 90

Skąd się w ogóle wzięła ta rzekoma rakotwórczość gum do żucia? Myślę, że cytowana już najata ma rację, gdy pisze:

Kiedyś (lata 90) opublikowano listę tych wszystkich "E", z podanymi zagrożeniami płynącymi z ich nadmiernego spożywania: ten był nieszkodliwy, tamten mógł powodować dolegliwości żołądkowe, a cała masa była rakotwórcza. Pamiętam, że taka lista, wycięta z którejś gazety, wisiała u nas długo na lodówce. Wśród tych rakotwórczych znajdował się też "upiorny" E330, czyli... kwas cytrynowy :P A nie było chyba gumy, która by go nie zawierała - z Hubbą-Bubbą był taki problem, że na jej opakowaniu, jako jednej z pierwszych były wypisane te wszystkie E. I można było sobie sprawdzić - to szkodliwe, to rakotwórcze, to rakotwórcze...

Wniosek prosty: Hubba-Bubba jest rakotwórcza, bo zawiera rakotwórcze związki. [7]

Faktycznie, pamiętam, w latach 90. ubiegłego wieku zapanowała prawdziwa „E”-histeria. Stwierdzenia, że jakaś żywność „to samo E” należało to standardowego słownika ówczesnych Polaków.

Lista tych wszystkich „E”, o której wspomina najata, to osławiony wykaz z Villejuif, ordynarna fałszywka ułożona w 1976 roku we Francji, która od tego czasu straszy konsumentów żywności na całym świecie! O liście z Villejuif trzeba napisać osobno, w tym miejscu wystarczy powiedzieć, że kwas cytrynowy jest rzecz jasna nieszkodliwy, przeciętny Polak konsumuje go całkiem sporo, np. jedząc owoce cytrusowe.

„życie jest rakotwórcze”

Odnoszę wrażenie, że w ogóle w latach 90. „rakotwórczość” była bardzo modna, nie mogę tego jakoś poprzeć danymi liczbowymi, ale wydaje się, że przymiotnik „rakotwórczy” pojawia się teraz rzadziej niż kilkanaście lat temu. Jest po prostu tak, że każda epoka potrzebuje swojego dyżurnego straszaka, niegdyś było to przeludnienie, później dziura ozonowa, pod koniec ubiegłego wieku właśnie rakotwórczość. Teraz mamy globalne ocieplenie przerywane krótkimi okresami panowania ptasiej grypy, choroby wściekłych krów czy SARS-u.

Oczywiście substancje rakotwórcze mogą być rzeczywistym zagrożeniem, jednak to, czy akurat to zagrożenie znajdzie się w centrum zainteresowania publiczności i żurnalistów to kwestia swego rodzaju „mody”.

Na rozdmuchanie rakotwórczej histerii wpływ miały także niezbyt rozsądne urzędowe kryteria rakotwórczości przyjęte w wielu krajach. Jak pisze Przemysław Masztalerz:

Przez wiele lat przy ostrzeganiu ludności przed substancjami rakotwórczymi wprowadzanymi przez człowieka do środowiska opierano się na badaniach wykonywanych na zwierzętach, najczęściej na gryzoniach, którym podawano duże, bliskie toksycznych dawki substancji podejrzanych o rakotwórczość. Gdy stwierdzano powstawanie nowotworów u choćby najmniejszej liczby badanych zwierząt, nawet jeśli wymagało to monstrualnie dużych dawek, to na podstawie hipotezy liniowej substancję uznawano za rakotwórczą także w małych dawkach i automatycznie zakładano, że może wywoływać nowotwory u ludzi. [...]

[...]

[...] Na przykład zbadano na rakotwórczość 26 związków chemicznych występujących w palonej kawie i okazało się, że 19 z nich wywołuje nowotwory u doświadczalnych gryzoni. Związki chemiczne uznawane za rakotwórcze według testów na zwierzętach występują w różnych owocach jadalnych, na przykład w ananasach, bananach, gruszkach, grejpfrutach, malinach, pomarańczach i w jarzynach, takich jak bakłażany, sałata, rzepa i wielu innych. Gdyby rośliny te były obecnie wynalezionymi produktami chemicznych fabryk, to przy aktualnie obowiązujących przepisach nie miałyby najmniejszych nawet szans na dopuszczenie do obrotu handlowego. [12]

nie tylko guma do żucia

Oto kilka produktów, które jak wieść gminna (czy raczej internetowa) niesie, są rakotwórcze:

• pomidory,
• łosoś,
• chipsy,
• teflon,
• słodzik,
• psia karma.

Kwestię, ile ziarna prawdy tkwi w tych pogłoskach, pozostawiam na razie bez komentarza.

przypisy

[1] wypowiedź internautki „monis” na Forum Jeżycjada.jedyna.com w wątku Komuna w Jeżycjadzie, 25 marca 2008, http://jezycjada.jedyna.com/forum/viewtopic.php?start=30&t=1800 data dostępu: 29 grudnia 2008

[2] Małgorzata Adamczyk „Merkuriusz Uniwersytecki”, nr 19, marzec 2006, http://merkuriusz.id.uw.edu.pl/numer_19/felieton/Ca&%23322%3Ba+Polska,623.html, data dostępu: 29 grudnia 2008

[3] wypowiedź internauty „DVVD” na Forum PCLab.pl w wątku Pamiętasz gumy Turbo, 17 czerwca 2008, http://forum.pclab.pl/t373076.html, data dostępu: 29 grudnia 2008

[4] wypowiedź internauty „Tomash” na forum FilmWeb.pl w wątku Guma "Turbo" http://www.filmweb.pl/topic/682426/Guma+%22Turbo%22.html, data dostępu: 29 grudnia 2008

[5] http://www.kent.com.tr/english/kent_shop/catalog.asp?lngBrandID=28, data dostępu: 30 grudnia 2008

[6] aukcja sprzedawcy „gweedo85”, http://www.allegro.pl/item504606123_guma_turbo_100szt_karton_smak_z_dziecinstwa.html, data dostępu: 1 stycznia 2009

[7] wypowiedź internautki „najata” na atrapie.net, 29 grudnia 2008, http://atrapa.net/chains/antypersp.htm#comment-10408

[8] wpis na blogu tylkomy, 6 września 2003, http://tylkomy.blog.pl/archiwum/?rok=2003&miesiac=9, data dostępu: 2 stycznia 2009

[9] Stare czasy..., wpis na blogu asael, 20 sierpnia 2006, http://asael.blog4u.pl/archiwum-2006-8.html, data dostępu: 2 stycznia 2009

[10] Ocena nr 691: http://come-2-me.blog.onet.pl/, wpis na blogu Oceny Czarnej Pantery, 2 sierpnia 2007, http://oceny-czarnej-pantery.blog.onet.pl/2,ID238560906,DA2007-08-02,index.html, data dostępu: 2 stycznia 2009

[11] wypowiedź internautki „Claire Lethal” w wątku Guma do żucia na forum Hogsmeade // Harry Potter # Twoja Magiczna Wioska, 29 sierpnia 2008, http://hogsmeade.pl/print.php?type=F&thread=449, data dostępu: 2 stycznia 2009

[12] Przemysław Mastalerz, Ekologiczne kłamstwa ekowojowników. Rzecz o szkodliwości kłamliwej propagandy ekologicznej, Wydawnictwo Chemiczne, Wrocław 2000, s. 102 i 103